Η Φολέγανδρος είναι ένα μικρό νησί με πετρώδη άγονα εδάφη και απότομους γκρεμούς. Είναι προφανές ότι οι κάτοικοι είχαν να αντιμετωπίσουν αρκετές δυσκολίες στην ανεύρεση προστατευμένων και φιλικών τοποθεσιών για να εγκατασταθούν και να αναπτύξουν τους οικισμούς τους. Το μεγαλύτερο μέρος του νησιού είναι άγονες εκτάσεις και δύσβατες πλαγιές που καταλήγουν στη θάλασσα. Όπου σταθεί η ματιά υπάρχουν ξεροληθιές πολλών δεκαετιών, φανερώνοντας τις προσπάθειες των κατοίκων να συγκρατήσουν το λιγοστό χώμα του εδάφους και να το εκμεταλλευτούν καλλιεργώντας το.

Οι οικισμοί του νησιού είναι μόλις τρεις, η Χώρα, η Άνω Μεριά και το Καραβοστάσι και οι μόνιμοι κάτοικοι δεν ξεπερνούν τους 600. Περνώντας όμως λίγο χρόνο στη Φολέγανδρο, δε μπορεί κανείς να μην προσέξει πόσο καθαρά και περιποιημένα είναι τα σπίτια, οι δρόμοι και οι πλατείες μαρτυρώντας τη βαθιά αγάπη των ανθρώπων για τον τόπο τους.

ΧΩΡΑ

Η όμορφη τυπικά κυκλαδίτικη Χώρα αποτελεί την πρωτεύουσα του νησιού και είναι χτισμένη σε ύψος 150 μέτρων. Τα σπίτια του οικισμού είναι κάτασπρα, με μπλε και πράσινα παραθυρόφυλλα και ξύλινα μπαλκόνια. Στις αυλές δίνουν χρώμα και άρωμα δροσερές βουκαμβίλιες. Η Χώρα αποτελείται από τρεις διαδοχικές πλατείες, της Πούντας, των Ντουνάβηδων και της Πιάτσας και ενώνονται με πλακόστρωτα ασβεστωμένα σοκάκια που προσφέρονται για ατελείωτες βόλτες. Προς μεγάλη μας ευχαρίστηση, στο εσωτερικό του οικισμού απαγορεύεται η διέλευση όλων μηχανοκίνητων οχημάτων και η μετακίνηση γίνεται αποκλειστικά με τα πόδια. Οι οδηγοί μπορούν να αφήσουν τα οχήματά τους στους ειδικά διαμορφωμένους χώρους που υπάρχουν και στις δύο εισόδους της Χώρας.

Το ομορφότερο μέρος της πρωτεύουσας, αλλά και της Φολεγάνδρου γενικότερα είναι ο μεσαιωνικός οικισμός του Κάστρου. Χτίστηκε το 1212 από το Μάρκο Σανούδο στο χείλος του γκρεμού, 210 μέτρα πάνω από τη θαλασσα του Αιγαίου για να προστατεύει τους κατοίκους του νησιού από τις πειρατικές επιδρομές. Τα σπίτια είναι χτισμένα κολλητά το ένα στο άλλο και εκείνα που βρίσκονται στο εξωτερικό μέρος αποτελούν τα τείχη του κάστρου. Μέσα στο Κάστρο μπορείτε να θαυμάσετε την εκκλησία της Ελεούσας που χτίστηκε το 1530, της Παντάνασσας, του Αγίου Γεωργίου και της Αγίας Σοφίας. Οι κεντρικοί δρόμοι είναι δύο, αλλά πολλά είναι τα σοκάκια στα οποία μπορεί να περιπλανηθεί ο επισκέπτης.

Οι είσοδοι του κάστρου είναι δύο, η Λόντζια και το Παραπόρτι. Τα σπίτια διατηρούνται σε πολύ καλή κατάσταση και είναι όλα κατοικημένα έως και σήμερα. Η μοναδική ατμόσφαιρα θα σας ταξιδεύσει σε άλλες εποχές και θα απολαύσετε καλοκαιρινές βόλτες στα ασβεστωμένα σοκάκια του οικισμού με τις μεθυστικές μυρωδιές των λουλουδιών να σας συνοδεύουν. Πάρτε μαζί σας τις φωτογραφικές σας μηχανές και χαθείτε στα πλακόστρωτα σοκάκια.

Αν νιώσετε ότι κουραστήκατε μπορείτε να ξαποστάσετε σε κάποια από τις πεζούλες κάτω από τις βουκαμβίλιες. Η θέα που μπορείτε να απολαύσετε από το κάστρο πραγματικά θα σας κόψει την ανάσα καθώς ο οικισμός αποτελεί μπαλκόνι στο γαλάζιο του Αιγαίου. Το κάστρο έχει χαρακτηριστεί διατηρητέο και προστατεύεται από την Εφορεία Βυζαντινών Αρχαιοτήτων της Αρχαιολογικής Υπηρεσίας.

Εκτός από τους ναούς του οικισμού του Κάστρου, πολλές είναι οι εκκλησίες κυρίως της μεταβυζαντινής περιόδου που είναι χτισμένες και στην υπόλοιπη Χώρα, δείχνοντας τη βαθιά πίστη των κατοίκων στο Θεό. Η πιο γνωστή όμως είναι εκείνη της Παναγίας που είναι σκαρφαλωμένη στο ύψωμα πάνω από την πρωτεύουσα και μοιάζει να προστατεύει ολόκληρο το νησί. Ο ναός χτίστηκε το 1909 και αρχικά ήταν καθολική γυναικεία μονή. Για να επισκεφτείτε την εκκλησία που είναι αφιερωμένη στην κοίμηση της Θεοτόκου δεν έχετε παρά να ακολουθήσετε το πλακόστρωτο ανηφορικό μονοπάτι (15΄) που ξεκινά από την πλατεία Πούντα. Η ανηφόρα ίσως σας κουράσει αλλά σας προτείνουμε να κάνετε λίγη υπομονή, καθώς η θέα από την εκκλησία θα σας αποζημιώσει. Ιδανική ώρα είναι το ηλιοβασίλεμα.

Τα βράδια τα σοκάκια της Χώρας σφίζουν από ζωή καθώς μικροί και μεγάλοι απολαμβάνουν την καλοκαιρινή δροσιά κάνοντας βόλτες. Οι ταβέρνες, οι καφετέριες, τα μπαράκια αλλά και τα ασβεστωμένα πεζούλια στις πλατείες γεμίζουν από κόσμο και ζωντανεύουν από γέλια και ζωηρές συζητήσεις. Στη διασκέδαση της Φολεγάνδρου δεν υπάρχει τίποτα το στημένο και το τυπικό, ούτε κανόνες ντυσίματος και συμπεριφοράς. Το μόνο που χρειάζεται για να περάσετε καλά είναι η καλή σας διάθεση. Σας προτείνουμε να καθίσετε σε κάποια από τις πεζούλες και να απολαύσετε ρακόμελο από ντόπιο μέλι χαζεύοντας τους περαστικούς. Σίγουρα η ατμόσφαιρα της Χώρας θα σας γοητέψει. Περιπλανηθείτε στα λιθόστρωτα καλντερίμια, ξαποστάστε στις γραφικές πλατείες, απολαύστε το εκτυφλωτικό λευκό των σπιτιών και αφήστε τις μυρωδιές των λουλουδιών να σας συντροφεύσουν.

ΚΑΡΑΒΟΣΤΑΣΙ

Το Καραβοστάσι αποτελεί το δεύτερο οικισμό της Φολεγάνδρου αλλά και το λιμάνι του νησιού. Απέχει 4 περίπου χιλιόμετρα από τη Χώρα και βρίσκεται στο νοτιοανατολικό τμήμα του νησιού. Τα σπίτια είναι ανεπτυγμένα κατά μήκος του κλειστού κόλπου και όλα ακολουθούν το παραδοσιακό κυκλαδίτικο στυλ. Στο Καραβοστάσι βρίσκεται και η ομώνυμη παραλία με τα γαλήνια νερά και τη χρυσή αμμουδιά. Αποτελεί ιδανικό μέρος για παιχνίδια με τη θάλασσα και τα αλμυρίκια κατά μήκος της προσφέρουν προστασία από τον καυτό ήλιο. Εδώ παραδίδονται μαθήματα κολύμβησης σε παιδιά με πρωτοβουλία του Ναυτικού Ομίλου Φολεγάνδρου.

Στο Καραβοστάσι θα βρείτε ξενοδοχεία και πολλά ενοικιαζόμενα δωμάτια καθώς το χωριό προσφέρεται για ήσυχες οικογενειακές διακοπές. Πολλές είναι οι επιλογές που έχει ο επισκέπτης για καφέ και φαγητό καθώς υπάρχουν αρκετές καφετέριες και ταβέρνες που προσφέρουν τοπικές γεύσεις και φρέσκο ψάρι. Από το λιμάνι του νησιού ξεκινούν τα καραβάκια που εκτελούν καθημερινά τακτικά δρομολόγια προς τις παραλίες της Φολεγάνδρου.Επίσης από εδώ ξεκινά το λεωφορείο που συνδέει τον οικισμό με τη Χώρα και πάντα υπάρχει ανταπόκριση με το πλοίο.

ΑΝΩ ΜΕΡΙΑ

Ο οικισμός της Άνω Μεριάς βρίσκεται στο Βόρειο τμήμα του νησιού, 5 χιλιόμετρα μακριά από τη χώρα και διαφέρει από την υπόλοιπη Φολέγανδρο, καθώς δε θυμίζει παρά ελάχιστο Κυκλάδες. Πρόκειται για το μεγαλύτερο χωριό του νησιού και διαθέτει τους περισσότερους μόνιμους κατοίκους. Εξαιτίας της απόστασης που χωρίζει την Άνω Μεριά από την υπόλοιπη Φολέγανδρο, από πολύ παλιά οι κάτοικοι ήταν αναγκασμένοι να φροντίζουν για την αυτάρκειά τους ιδιαίτερα κατά τους χειμερινούς μήνες. Αυτό το κατάφερναν απασχολούμενοι στη γεωργία και την κτηνοτροφία. Έτσι λοιπόν, ενώ η Χώρα και το Καραβοστάσι έχουν αναπτυχθεί τουριστικά, φροντίζοντας για υποδομές και εγκαταστάσεις, η ζωή στην Άνω Μεριά είναι εντελώς διαφορετική. Όχι μόνο δεν υπάρχει καμία τουριστική ανάπτυξη, αλλά οι κάτοικοι μοιάζουν να αποφεύγουν τους τουρίστες.

Ο οικισμός αποτελείται από «θεμωνιές», αυτόνομες δηλαδή οικονομικές μονάδες αγροτικής και κτηνοτροφικής παραγωγής. Το άγονο έδαφος του νησιού, η ιδιαίτερα περιορισμένη ναυτιλία αλλά και ο φόβος των πειρατικών επιδρομών οδήγησαν στη διαμόρφωση της συγκεκριμένης κλειστής οικονομίας , στην οποία οι οικογένειες φρόντιζαν για την αυτάρκειά τους σε νερό και γεωργικοκτηνοτροφικά προϊόντα. Σε κάποια από τις λίγες ταβέρνες του οικισμού μπορείτε να δοκιμάσετε «ματσάτα», χειροποίητα δηλαδή μακαρόνια που συνήθως σερβίρονται με κοκκινιστό κόκκορα ή κουνέλι.

Στην Άνω Μεριά μπορείτε επίσης να επισκεφτείτε το Λαογραφικό Μουσείο της Φολεγάνδρου που ιδρύθηκε από τον πολιτιστικό σύλλογο «Η Φολέγανδρος» το 1984. Πρόκειται για μια αντιπροσωπευτική παραδοσιακή αγροτική οικιστική μονάδα του 19ου αιώνα, γνωστή ως «θεμωνιά» έκτασης 1500 τ.μ.. Στο μουσείο δίνεται στον επισκέπτη η δυνατότητα να γνωρίσει την αγροτική οικονομία του νησιού, παρατηρώντας το υπαίθριο πατητήρι, το λιοτρίβι, το φούρνο, την πλύστρια, το κελάρι, το αλώνι, το στάβλο αλλά και την κύρια οικία. Ο φωτισμός στη θεμωνιά δε γίνεται με ηλεκτρικό ρεύμα αλλά με παραδοσιακά μέσα. Το Μουσείο της Φολεγάνδρου, που αποτελεί και ένα από τα πρώτα ανοιχτά μουσεία της Ελλάδας, είναι ανοιχτό για το κοινό τα απογεύματα, καθημερινά 5-8 μ.μ..

ΑΓΚΑΛΗ

Η Αγκάλη βρίσκεται στο κέντρο περίπου της Φολεγάνδρου, λίγο πριν την Άνω Μεριά. Πρόκεται για έναν παραθεριστικό οικισμό που κατοικείται μόνο κατά τους καλοκαιρινούς μήνες και έχει αναπτυχθεί τα τελευταία χρόνια. Εδώ θα βρείτε ενοικιαζόμενα δωμάτια που καλύπτουν όλα τα γούστα καθώς και λίγες ταβέρνες με πολύ νόστιμα τοπικά και όχι μόνο πιάτα.

Στην Αγκάλη μπορείτε να κολυμπήσετε στην ομώνυμη παραλία με τη χρυσαφένια αμμουδιά. Τα νερά της παραλίας είναι πεντακάθαρα και πάντα γαλήνια, γεγονός που τα κάνει ιδανικά για ατελείωτα παιχνίδια με το νερό και βουτιές κάτω από τον καυτό ήλιο. Από την προβλήτα που βρίσκεται στην παραλία ξεκινούν καραβάκια με προορισμό τις όμορφες παραλίες του νησιού. Η Αγκάλη συνδέεται με το υπόλοιπο νησί με τακτικά δρομολόγια λεωφορείων.